ช่วงสงกรานต์พ.ศ. 2551ที่ผ่านมา ฉันได้เดินทางไปยังหมู่บ้านชาวลีซู (ลีซอ) แห่งหนึ่งเป็นครั้งที่สอง ครั้งแรกคือเมื่อปีพ.ศ. 2549 เมื่อครั้งที่นายอีจื่อผะ (นามสมมุติ) ถูกดำเนินคดีใหม่ๆ ด้วยข้อหาบุกรุกป่าสงวนแห่งชาติ ครั้งนั้น ฉันติดตามทีมทำงานด้านสิทธิมนุษยชนที่มาที่หมู่บ้านนี้เพื่อตรวจสอบข้อเท็จจริงเบื้องต้นและให้ความช่วยเหลือทางคดี และหนึ่งในผลของคดีนี้คือการทำพิธีสาปแช่งท่ามกลางแสงแดดร้อนเปรี้ยงของเดือนเมษายน

     สมัยที่เรียนหนังสืออยู่ปีหนึ่ง อาจารย์ที่สอนสังคมวิทยาเบื้องต้นเคยพูดประโยคหนึ่งที่ติดอยู่ในใจผู้เขียนตลอดมา นั่นคือ You don’t study sociology. You live with it. ผู้เขียนรู้สึกเช่นเดียวกับอาจารย์ท่านนั้นว่าสังคมศาสตร์ไม่ได้เรียนไปเพื่อแสดงความทรงภูมิปัญญา (พูดกันด้วยภาษายากๆ ด้วยศัพท์แสงทางวิชาการที่คนอื่นฟังแล้วไม่เข้าใจ ฯลฯ) มันเป็นเครื่องมือสำหรับช่วยสร้างความเข้าใจ (ไม่ใช่ความสับสน) ต่อเรื่องราวที่เกิดขึ้นรอบๆ ตัวเรา และถ้ามองความสำคัญของสังคมศาสตร์ในแง่มุมนี้ แนวความคิด (concept) ที่มีประโยชน์ที่สุดในชีวิตของผู้เขียนก็คือแนวความคิดที่เรียนมาตั้งแต่ปีหนึ่งเหมือนกัน นั่นคือวิธีคิด (ไม่ใช่แค่ “ความคิด”) ในเรื่อง definition of situation

     ชีวิตวัยสาวของยายนั้นหมดไปกับการอพยพย้ายถิ่นอยู่หลายต่อหลายครั้ง แล้วชะตาชีวิตก็ทำให้ยายต้องเดินทางไปกลับ “ต่างประเทศ” ทุกวันเมื่อตาตัดสินใจเดินทางมาทำมาหากินที่ริมแม่น้ำโขง จังหวัดหนองคาย ก็ชีวิตของยายนั้นเคยธรรมดากับเขาเสียเมื่อไหร่!

     ในโลกธุรกิจการค้ายุคโลกาภิวัตน์ ดูเหมือนว่าผู้ที่จะประกอบกิจการอะไรสักอย่างจะต้องลงทุนลงแรงเล่าเรียน How to มากมายจากทฤษฎีของฝรั่งตะวันตก หากไม่ได้เรียนรู้แนวคิดของเจ้าแห่งโลกสมัยใหม่ ก็ให้เกิดความไม่มั่นใจในการลงทุนทำกิจการไม่ว่ากิจการนั้นจะเล็กหรือใหญ่ ทฤษฎีธุรกิจโลกาภิวัตน์เหล่านี้กำลังเข้ามาลบเลือนภูมิปัญญาและหลักคิดการทำการค้าแบบตะวันออกที่มีความแตกต่างหลากหลายไปตามความเชื่อของกลุ่มชาติพันธุ์ต่างๆ

     เมื่อเอ่ยถึงการก่อร่างสร้างตัวของคนจีนในเมืองไทย หลายคนมักจะนึกถึงภาพหนุ่มจีนที่หอบหิ้วเสื่อผืนหมอนใบลงจากเรือสำเภาจีน ก้าวย่างสู่เมืองใหญ่แล้วขยันทำการค้าจนเป็นเศรษฐีร่ำรวยตามแบบฉบับ “ลอดลายมังกร” แต่น้อยคนนักที่จะนึกถึงกรรมกรชาวจีนที่ล้มหายตายจากไปอย่างยากจนตามเหมืองแร่ต่างๆ หรือคนที่เดินทางอย่างยากลำบากเข้าสู่ชนบท โดยเฉพาะคนที่เข้าไปอยู่ในหมู่บ้านที่ยังคงวัฒนธรรมแบบดั้งเดิมอย่างเข้มแข็ง เช่น ที่หมู่บ้านหนองขาว อ.ท่าม่วง จ.กาญจนบุรี ว่าจะมีชะตากรรมเช่นไร

     “จีนหยุดให้ปืน ซูดานหยุดฆ่าคน” เสียงตะโกนผ่านโทรโข่งพร้อมกลุ่มคนจำนวนหนึ่งเดินถือป้ายรณรงค์และแผ่นพับผ่านเซ็นเตอร์พ้อยส์ ก่อนมาหยุดอยู่บริเวณทางขึ้นลงรถไฟลอยฟ้าสยามสแควร์ของช่วงบ่ายแก่ๆ วันหนึ่ง

     เนื่องจากช้างเป็นสัตว์ที่สามารถนำมาฝึกเพื่อใช้ทำงานหนักได้ ในอดีตจึงมีการจับช้างป่าด้วยวิธีการต่างๆ มาฝึกให้เชื่องไว้ใช้งานหรือขาย ที่นิยมกันก็คือการโพนช้างและการคล้องช้าง ซึ่งเป็นวิธีจับช้างป่าในเขตจังหวัดสุรินทร์ บุรีรัมย์และที่อื่นๆ อีกเป็นอันมากในภาคตะวันออกเฉียงเหนือของไทยไปจนถึงฝั่งแม่น้ำโขง ในเขตแขวงเมืองจำปาศักดิ์และปากเซ เป็นต้น

“ศิลปะ” คืออะไร
     เมื่อพูดถึงคำว่า “ศิลปะ” ผมคิดว่าในความหมายของคนทั่วๆ ไปอาจจะนึกถึงความงดงาม ซึ่งเมื่อได้เห็น ได้ยิน ได้สัมผัสแล้วรู้สึกสบายอกสบายใจ เช่น โปสเตอร์สีสวย เพลงเพราะๆ หรือ การได้เห็นน้ำพุสวยๆ ตั้งอยู่กลางเมืองที่แออัด พลุกพล่านด้วยผู้คน ผมคิดว่าผู้คนที่เดินทางผ่านไปผ่านมาเมื่อได้เห็นน้ำพุที่ให้ความรู้สึกเย็น สบายตา ก็จะรู้สึกดีขึ้นกับชีวิตที่เป็นอยู่ และถ้ามีรูปปั้นสวยๆ มาตั้งเพิ่มเข้าไป ก็จะยิ่งทำให้เมืองดูมี “ศิลป์” ดูน่าอยู่ยิ่งขึ้นไปอีก

Counterinsurgency (COIN) หรือ การต่อต้านการก่อความไม่สงบ คือ การดำเนินการด้วยมาตรการต่างๆ ของรัฐบาล เพื่อเอาชนะการก่อความไม่สงบที่เกิดขึ้น

     บทพระราชนิพนธ์ข้างต้นเป็นส่วนหนึ่งในกาพย์เห่ชมเครื่องคาวหวานและว่าด้วยงานนักขัตฤกษ์ในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ที่นัยว่าแสดงถึงความรักของพระองค์กับสตรีนางหนึ่งที่แอบปิดบังเอาไว้กว่า 2 ปี จนกลายเป็นเรื่องเป็นราวใหญ่โต